Naar de inhoud
Spellenkastspellenvoorschool.nlDeze week

Wereld en verkeer

Topografie oefenen in groep 5 en 6: provincies als klassenspel

Verschenen

7 min lezen

8 spellen uitgelegd

Redactie Spellenkast

In dit stuk (5 onderdelen)
Blinde kaart van Nederland met de grenzen van de provinciesBeeld door Gust Justice · CC BY-SA 4.0 · via Wikimedia Commons.

Er bestaat geen landelijke lijst met plaatsnamen die een kind in groep 5 of 6 moet kennen. Kerndoel 50 zegt alleen dat leerlingen “de basistopografie” beheersen. Een verstandige leervolgorde is: eerst de 12 provincies per streek, daarna de hoofdsteden, de grote rivieren en pas dan Europa.

Wat de kerndoelen zeggen, en niet zeggen

Kerndoel 50 (kerndoelen 2006) zegt dat leerlingen leren omgaan met kaart en atlas, de basistopografie van Nederland, Europa en de rest van de wereld beheersen en een eigentijds geografisch wereldbeeld ontwikkelen (Staatsblad 2005, 551). Er staan geen plaatsnamen in, geen aantallen en geen groep.

Het doel is er wel: dat een kind een kaart kan lezen en weet waar dingen liggen. Welke namen daarbij horen, kiest de methode of de school. Kijk in jouw handleiding wat er in groep 5, 6, 7 en 8 aan bod komt. Wat hieronder staat is ons advies, geen voorschrift.

Kerndoel 47 noemt een minimum voor het vergelijken van landen: twee EU-lidstaten, twee landen die in 2004 lid werden, de Verenigde Staten en een land in Azië, Afrika en Zuid-Amerika. Dat gaat over hoe landen ingericht zijn, niet over namen uit het hoofd leren, maar het laat zien waar groep 7 en 8 naartoe gaan.

Leervolgorde: van provincies naar Europa

Oefen elke stap pas als de vorige vlot gaat. Een kind dat de provincies kent, kan het daarna makkelijker met de hoofdsteden.

Stap Wat Ongeveer in groep Handig om te weten
1 De 12 provincies, per streek 5 Noord, oost, west, zuid: drie provincies per streek
2 De hoofdsteden van de provincies 5-6 Pas als de provincies vlot gaan
3 Vier grote rivieren: Rijn, Waal, Maas, IJssel 6 Waar ze door het land lopen, niet alleen de naam
4 Grote steden en eilanden 6 De steden die de kinderen kennen eerst
5 Europa: eerst de buurlanden 7 België en Duitsland, dan de landen eromheen
6 Europa en de wereld 7-8 Per werelddeel, met hoofdsteden die de kinderen van het nieuws kennen

De groepskolom is onze inschatting van een redelijke planning. Scholen verschillen sterk.

De 12 provincies in vier streken

Streek Provincie Hoofdstad
Noord Groningen Groningen
Noord Friesland Leeuwarden
Noord Drenthe Assen
Oost Overijssel Zwolle
Oost Flevoland Lelystad
Oost Gelderland Arnhem
West Utrecht Utrecht
West Noord-Holland Haarlem
West Zuid-Holland Den Haag
Zuid Zeeland Middelburg
Zuid Noord-Brabant ‘s-Hertogenbosch
Zuid Limburg Maastricht

Indelen in streken is onze keuze om de 12 provincies behapbaar te maken; de ligging klopt, maar sommige leerkrachten delen anders in. Pas het gerust aan.

Begin met alleen de provincies en zet de hoofdsteden pas in week 5. Twaalf namen en twaalf steden tegelijk is te veel.

Een plan van zes weken

Week Wat Spel van de week
1 Noord: Groningen, Friesland, Drenthe Blinde kaart
2 Oost: Overijssel, Flevoland, Gelderland Provinciepuzzel
3 West: Utrecht, Noord-Holland, Zuid-Holland Buurprovincieketting
4 Zuid: Zeeland, Noord-Brabant, Limburg Wie ben ik?
5 Alle 12 door elkaar, met hoofdsteden Topo-estafette
6 Alles herhalen, rivieren erbij Kaart op het plein

Tien minuten per dag is genoeg. Laat de kaart de hele week zichtbaar hangen.

8 klassenspellen

Spel Groep Duur Materiaal Kinderen
Blinde kaart 5-6 10 min blinde kaart, kleefbriefjes tweetallen
Provinciepuzzel 5-6 15 min kaart in 12 stukken geknipt groepjes van 3-4
Buurprovincieketting 5-8 5 min niets hele klas
Wie ben ik? 5-8 10 min kaartjes met provincies tweetallen
Plaatsenbingo 5-8 15 min bingokaart, kaart hele klas
Kaartkwartet 5-6 15 min zelfgemaakte kaartjes groepjes van 4
Topo-estafette 5-8 15 min kaart aan de muur, briefjes teams van 5-6
Kaart op het plein 5-8 20 min stoepkrijt hele klas, buiten

Groep en duur zijn onze inschatting. Een makkelijker of moeilijker onderwerp schuift elk spel een groep op.

1. Blinde kaart

  1. Elk tweetal krijgt een kaart van Nederland zonder namen, met alleen de grenzen van de provincies, en een stapeltje kleefbriefjes met de namen.
  2. Samen plakken ze de namen op de goede plek.
  3. Jij zegt of het klopt, zonder te zeggen wat er fout is. Wie fouten heeft, mag nog één keer proberen.
  4. Daarna zonder kleefbriefjes: de namen uit het hoofd opschrijven.

Een blinde kaart kun je zelf tekenen of uit je methode kopiëren.

2. Provinciepuzzel

  1. Knip een kaart van Nederland uit in de 12 provincies. Maak er een stel per groepje.
  2. Het groepje legt de puzzel op tafel, zonder dat de namen erop staan.
  3. Daarna pakt een kind de stukjes één voor één en zegt hoe de provincie heet.
  4. Wissel om de beurt.

3. Buurprovincieketting

  1. Jij noemt een provincie: “Drenthe.”
  2. Het volgende kind noemt een buurprovincie: “Overijssel.”
  3. Daarna weer de buurprovincie van de vorige: “Gelderland.”
  4. Wie het niet weet, mag hulp vragen aan twee buren. Een provincie die al genoemd is, mag niet nog een keer.

Een ketting ziet er zo uit: Drenthe, Overijssel, Gelderland, Utrecht. Drenthe grenst aan Overijssel, Overijssel aan Gelderland, Gelderland aan Utrecht.

4. Wie ben ik?

  1. Elk tweetal heeft een stapeltje kaartjes met provincies, met de naam naar beneden.
  2. Eén kind trekt een kaartje en houdt het tegen het voorhoofd, zonder te kijken.
  3. Het andere kind geeft hints: “Je ligt in het noorden. Je hoofdstad is Assen.”
  4. Raadt het kind goed, dan wisselen jullie.

Hints in drie stappen: eerst de streek, dan de buren, dan de hoofdstad.

5. Plaatsenbingo

  1. Elk kind tekent een rooster van 3 bij 3 en vult negen plaatsen of provincies naar keuze in.
  2. Jij laat een plek zien op een grote kaart, met de naam niet zichtbaar. De kinderen mogen de naam in hun rooster doorstrepen.
  3. Drie op een rij: bingo.

6. Kaartkwartet

  1. Maak kaartjes in sets van vier: bij elke provincie de naam, de hoofdstad, een buurprovincie en een stad.
  2. Elk kind krijgt vier kaarten. Om de beurt vraag je een kaartje aan een ander kind: “Heb je de hoofdstad van Drenthe?”
  3. Wie een set van vier heeft, legt hem neer.

Eén keer samen de kaartjes maken kost 30 minuten en je hebt het spel voor jaren.

7. Topo-estafette

  1. Hang een grote blinde kaart aan de muur, met de grenzen van de provincies.
  2. Verdeel de klas in teams. Elk team heeft briefjes met provincies.
  3. Op het teken rent het eerste kind van elk team naar de kaart en plakt een briefje op de goede plek, daarna naar achteren.
  4. Aan het eind controleert jij: een punt per goed briefje.

8. Kaart op het plein

  1. Teken met stoepkrijt een grote kaart van Nederland op het plein, met de provincies als vakken.
  2. Roep een provincie. De kinderen rennen naar het goede vak.
  3. Daarna wisselen: een kind roept, de rest rent.

Dit is het wildste spel van de acht. Doe het na een lange zit.

Voor ouders: 10 minuten per dag, zonder scherm

Veel oefensites werken op een scherm. Dat kan, maar je kunt ook zonder.

  • Hang een kaart van Nederland op de koelkast met de provincienamen weggeplakt. Elke dag een naam terugzetten.
  • Eet met een placemat van Nederland of Europa.
  • Zoek de plek op als jullie een stad noemen: “Waar ligt Maastricht?”
  • Speel Wie ben ik? met twee spelers, op de fiets of in de auto.
  • Laat je kind jou overhoren. Maak af en toe een fout.

Europa en de wereld

In groep 7 en 8 verschuift het naar Europa en de rest van de wereld. Houd dezelfde opbouw aan: eerst de buurlanden, dan de landen eromheen. Alle spellen hierboven werken ook met een kaart van Europa. Bij Kaartkwartet vervang je “provincie” door “land” en “buurprovincie” door “buurland”.

Welke landen er precies in groep 7 en 8 horen, bepaalt weer de school. Neem dus niet over wat een andere site “verplicht” noemt.

Meer klassenspellen met groep, duur en materiaal staan in Spelletjes voor in de klas. Waarom meerdere korte sessies beter werken dan één lange, staat in Werkt leren met spelletjes?.

Veelgestelde vragen

Welke plaatsen moet een kind in groep 5 of 6 kennen?

Dat staat nergens landelijk vast. Kerndoel 50 uit 2006 zegt alleen dat leerlingen de basistopografie van Nederland, Europa en de rest van de wereld beheersen. Welke namen daarbij horen, bepaalt de school of de methode.

In welke volgorde leer je de provincies?

Het makkelijkst per streek: eerst het noorden (Groningen, Friesland, Drenthe), dan het oosten, het westen en het zuiden. Per week een streek, daarna de hoofdsteden en alles door elkaar.

Hoe oefen je topografie zonder scherm?

Met een blinde kaart: een kaart zonder namen waarop kinderen kleefbriefjes plakken. Thuis werkt een placemat of een kaart op de koelkast, tien minuten per dag.

Meer wereld uit de kast

7 spellen

Elk met groep, duur en materiaal. Alle spellen voor wereld staan op de vakpagina.

Een kind denkt aan een persoon of dier. De klas stelt hooguit twintig vragen die met ja of nee te beantwoorden zijn.

Voor
groep 3–8
Duur
10 min
Nodig
niets

Stad, land, rivier

Wereld · Taal

Jij noemt een letter. Vul de kolommen in voor de tijd om is.

Voor
groep 5–8
Duur
10–20 min
Nodig
papier

Letter en ding

Wereld · Taal

Een letter plus een categorie: dier, land, beroep. Het eerste goede antwoord scoort voor de tafelgroep.

Voor
groep 4–8
Duur
5–10 min
Nodig
het bord en een briefje

Wie ben ik met briefje

Een dier of land op je voorhoofd. Ontdek met ja-neevragen wie of wat je bent.

Voor
groep 4–8
Duur
10 min
Nodig
plakbriefjes

Lees ook